_____________

 

VÍTIMAS

 

		Juana Capdevielle, arquiveira, esposa de Francisco Pérez Carballo, gobernador civil de A Coruña, onde foi secuestrada, para aparecer asasinada en Rábade.
Juana Capdevielle

 

		Avelino López Otero, xornalista político e cultural, fundador das revistas republicanas ¡Ahora! e Guión, falecido a consecuencia da tortura en 1936.
Avelino López Otero

 

			Francisco Pérez Carballo, gobernador civil de A Coruña, esposo da arquiveira Juana Capdevielle.
Francisco Pérez Carballo

 

		Rafael de Vega Barrera, médico eminente que modernizou a Sanidade en Lugo dende o seu prestixioso Sanatorio particular e dende a dirección do Hospital Provincial, así como venerado benefactor dos humildes, aos que atendía sen cobrar. Foi fusilado en 1936, acusado pola envexa dos seus competidores profesionais nun escandaloso xuízo sumarísimo e como escarmento atemorizador da poboación por tratarse da personalidade máis relevante e querida do bando republicano lucense.
Rafael de Vega Barrera

 

 

		OS IRMÁNS MARCOS E O POETA TOUPO   Por Claudio Rodríguez Fer   Capítulo do libro O muiñeiro misterioso,  Santiago de Compostela, Tórculo, 2005   (Recordos sobre o pai do autor, Claudio Rodríguez Rubio, no centenario do seu nacemento)
Santiago Marcos Marcos

A guerra civil ía, ademais, converter nun toupo a un dos máis íntimos amigos da infancia de meu pai, o mestre e poeta Santiago Marcos, de quen tanto me falou toda a vida e sobre quen eu mesmo acabaría escribindo.

En efecto, próximos ao muíño familiar, no lugar coñecido como La Vega de La Mata, pertencente ao municipio vallisoletano de Roales de Campos, vivían os catro irmáns Marcos Marcos. Con tres deles, Marcos, Santiago e Nilo, foi meu pai á escola, primeiro en San Miguel del Valle e despois en Valdescorriel, e compartiu  numerosas aventuras infantís e afeccións polos animais xa ditas. Máis tarde, a familia Marcos instalaríase no caserío de La Solaviña do Monte de Santa Cristina, tamén en Roales de Campos, couto que os tres irmáns citados consideraron durante décadas como o seu “paraíso terreal”. Santiago estudou Maxisterio en León, carreira que comezou a exercer en Llano de Olmedo e Valladolid, vinculouse ao Partido Socialista Obrero Español e cultivou a poesía con métrica sonora e estilo tradicional, a imitación dos clásicos casteláns.

Para Santiago Marcos, ao perigo de ser descuberto pola Guardia Civil, que o buscou durante anos, ata dalo por morto, sumábanse outros riscos, como a tormenta de 1950 que incendiou a casa e que estivo a punto de abrasalo na bodega. Finalmente, foi detido en 1958, ao ser descuberto a consecuencia dun accidente nas escaleiras do seu escondite. Non obstante, os veciños deron bos informes sobre el e, pasados como estaban os tempos da represión inicial, non foi encarcerado. Entón conseguiu marchar a París, onde se entrevistou co Presidente do Goberno da República no exilio, o leonés Félix Gordon Ordás; co entón secretario do Ministerio de Información de dito goberno, Javier Alvajar, e co historiador Manuel Tuñón de Lara, pero non encontrou acomodo entre os exiliados e houbo de volver moi decepcionado a La Solaviña para vivir, retirado do mundo, na compaña dos seus irmáns Marcos e Nilo, pois o irmán maior, Vicente, afincárase en Bilbao.

Xa durante a súa vellez, o irmán menor, Nilo, que era o único que conducía, falecería, pouco despois que o primoxénito Vicente, a consecuencia dun brutal accidente de tráfico, e os outros dous, ao quedar aillados no couto, pensaron en irse a vivir a Roales de Campos, pero finalmente preferiron resistir alí coa ocasional asistencia dun paisano motorizado. Octoxenarios desolados polas mortes que azoutaron as súas vidas nos seus últimos anos, o sensible Marcos e o desencantado Santiago choraron amargas bágoas sobre aqueles campos solitarios, sabedores de que axiña o ían abandonar eles mesmos, e as súas dores e sensabores aflixiron non pouco a vellez de meu pai e a miña propia xuventude. 

Durante o seu período de ermitaña soidade reclusa e constante angustia por temor a ser descuberto, Santiago Marcos escribiu máis de dez mil versos, a miúdo sobre a guerra civil e a segunda guerra mundial, pero tamén outros de xénero lírico. Entre os escritos durante a mesma contenda pode destacarse a elexía pola execución dun deputado socialista por Valladolid, a quen cantou no poema “El perfecto caballero Don Federico Landrove”, onde denuncia os masacres vallisoletanos:

Todo el contorno retumba;

Surgió la trágica lid,

Surgió la muerte que tumba

Y en torno a Valladolid,

Por cada mil..., una tumba.

(...)

Esa furia, ese coraje

Y ese “Cara al sol” fatal

Son el toque original

Del colérico y salvaje

Alzamiento Clerical.

Pero en todas as súas composicións subsiste a esperanza, como pode apreciarse nesta quintilla recriminatoria do mesmo poema:

Así y todo, os va ir muy mal;

Pues no impediréis que se hunda

Todo el sistema feudal

De vuestra España carcunda,

Egoísta y criminal.

Tampouco esqueceu Santiago Marcos os doce veciños republicanos de Mayorga, de ambos sexos, acribillados a balazos na devesa de Escorriel, aos que dedicou o poema “Epitafio”, nin os moitos sacrificados de “Valderas Rojo”, unha homenaxe á xente de esquerdas deste pobo leonés, onde “el franquismo se hartó a matar”:

De aquellos hombres yo no me olvido,

Que en sus apuros también me vi,

Y tal cual ellos anduve huído

Cuando Falange me buscó a mí.

(...)

Valderas Rojo: son, desde luego,

Tus asesinos más destacados,

Los señoritos, algún labriego,

Guardias civiles y ensotanados.

En París intentou, sen éxito, publicar os seus poemas baixo o título “Desde mi escondrijo”, e tampouco puido ver cumprido o seu desexo de editalos en España durante a democracia. Unicamente deu á luz poemas soltos, sen carácter acusatorio, impresos en pregos ou follas voandeiras.

Non obstante, continuou compoñendo poemas de denuncia durante toda a Ditadura do Xeneral Franco, a quen fixo frecuente obxecto das súas diatribas, como pon en evidencia o seu soneto titulado “Al cabecilla Franco”, que nunha das súas versións comeza:

Proclive al atropello y la venganza,

Corto de razón, largo de torpeza,

Provocaste con suma ligereza

La guerra, la invasión y la matanza.

O ditador foi para el a encarnación do mal de España e do seu propio mal, polo que se presentaba a si mesmo, xa aos oitenta anos, como “maestro, poeta, hombre-topo durante un cuarto de siglo, y superviviente –por chiripa- de la cruel matanza inspirada, desencadenada y mantenida contra el pueblo español por el déspota más inhumano e indigno de cuantos pisotearon y empobrecieron a España a través de los siglos”.

En consecuencia, dedicou poemas a moitas das vítimas da represión franquista sacrificadas con posterioridade á guerra civil, como o comunista Julián Grimau, a quen consagrou unha longa composición, ou o estudante Enrique Ruano, a quen reivindicou no poema  “Franco y Ruano Casanova”:

Hoy le llegó el turno a Enrique Ruano,

Inmolado en Madrid, en pleno día

Y en poder de la inculta Policía

Guardaespaldas del vástago hitleriano.

Dende os anos sesenta, Santiago Marcos tivo correspondencia con meu pai, e, durante os setenta e oitenta, tamén comigo, manténdonos ao corrente da súa vida e obra. Eu mesmo ocupeime de reprografiarlle un poema e de publicar sobre el un artigo de homenaxe e reivindicación no diario Liberación. O poema en cuestión era unha quintilla escrita ao chegar a democracia en homenaxe a dous socialistas de Roales de Campos, Secundino Chamorro e Gaspar Fernández, respectivamente alcalde do lugar e secretario da Casa del Pueblo, asasinados polos sublevados en 1936:

Tras ocho lustros de bunker sectario,

Despótico, execrable y asesino,

Votar para la izquierda es necesario,

Y elegir para alcalde a un proletario

Seguidor de Gaspar y Secundino.

Moitas das súas composicións das últimas décadas tiveron temática familiar, amistosa ou amorosa, pois serodiamente houbo unha muller na súa vida, ou foron loas dirixidas a diversos personaxes, frecuentemente da familia real española, pois trataba de contrapoñela ao ditador, e da política de esquerda, como o dedicado a Dolores Ibárruri baixo o título de “Pasionaria, Gallarta y Asturias”. E, por suposto, quen ás veces asinaba os seus poemas como “Un campesino del Norte de Castilla” non deixou tampouco de sumarse ás protestas ante o abandono do medio rural castelán, que veía camiñar cara a extinción en paralelo á súa vida, como reflicte o título do seu poema “El Campo se hunde”.

O cazador Marcos Marcos Marcos e a podenca La Estrella

Tamén adoitaba escribirse meu pai neste tempo co irmán maior do poeta, gran cazador ata a vellez, a quen puxeran como nome o mesmo antropónimo dos seus apelidos, de maneira que se chamaba Marcos Marcos Marcos. Tanto Marcos como Santiago mantiñan informado a meu pai do estado do vello muíño familiar, sobre o que sempre se interesaba e que volveu ver por última vez na súa compaña nos albores da vellez. Polo demais, abundan, nas cartas dos tres irmáns, fieles testemuños dun estilo de vida que se extinguía con eles, declaracións dunha fraternal amizade que durou sete décadas e informacións sobre os estragos meteorolóxicos padecidos (inundacións, furacáns) e sobre os cereais cultivados (trigo, millo e, sobre todo, cebada cervexeira). Os irmáns Marcos practicaron a caza ata o final coa súa podenca La Estrella, da que, xa anciáns, criaron unha filla para meu pai que non chegou recoller nunca.

Coa chegada da democracia, Santiago Marcos reclamou a pensión que lle correspondía como mestre represaliado, pero atopouse con tantas dificultades que acabou por sentirse de novo como unha “res perdida”, tal como me escribiu nunha ocasión e reproducín eu no artigo devandito: “Resulta que en España, para asesinar a un maestro de izquierda no es preciso que cuente con un determinado número de años de servicio: solamente con que sea maestro basta para matarlo. Pero cuando lo que procede es concederle una pensión que le resarza de los múltiples infortunios, pérdidas y vejaciones que hubo de soportar mientras le perseguían... ¡Ah!, entonces es cuando concienzudamente se dedican a escudriñar cuántos años de servicio tiene. Y lo peor de todo es que terminan por dejarle a uno en igual situación de abandono y desamparo que si se tratara de una res perdida”.

Vintedous anos oculto e máis doutros tantos retirado como un ermitaño montaraz, aquel vello amigo de meu pai de longas barbas brancas foi, na miña adolescencia e xuventude, unha figura determinante da miña formación ética, da miña conciencia política e da miña educación sentimental. Eu imaxinaba a súa soidade, a súa tristeza e a súa raiba escribindo no seu tobo contra os crimes da tiranía ou lendo poemas aos seus irmáns, únicas testemuñas da súa existencia e da súa poesía, e choraba. Sen que o soupera meu pai, choraba polo poeta toupo, polos seus irmáns aillados, polo meu propio pai, polas vítimas que reivindicaban en silencio aqueles bondadosos vencidos, por tanta vida inxustamente derramada. Porque a vida enteira e o mundo todo de Santiago Marcos foron sacrificados pola intolerancia e pola represalia mesmo ata o final, así que non é estraño que un dos seus últimos textos fose un “Autoepitafio para su postrer morada” onde se pregunta se continuará a persecución despois de morto:

Se intentó despacharme, y casi atrapado,

Me escurrí del fuego y el terror marcial,

Lo que fue un difícil logro inusitado.

¿Seré en el futuro otra vez calumniado

Aun debajo de este mármol sepulcral...?

Meu pai e máis eu conservamos con agarimo as cartas dos irmáns Marcos e as composicións do poeta toupo, así como unha fotografía de Marcos octoxenario con atavíos de cazador acompañado da súa cadela Estrella e un retrato de Santiago coas súas patriarcais e literarias barbas igualmente octoxenarias. Qué grandes irmáns, qué grandes amigos e qué grandes cidadáns mantendo sempre fraternidade, amizade e dignidade a contracorrente da historia e a contrarreloxio da vida ata que se extinguiu o contacto coa súa propia existencia. Nunca tiven amigos mellores que estes herdados nin lin con máis agarimo poeta ningún que a este toupo vate. En vida contaron sempre coa fidelidade de meu pai; na morte, contarán sempre coa miña. 

Claudio Rodríguez Rubio co seu fillo